Các nhà khoa học dường như đã tìm ra được một loại vũ khí mới chống bệnh sốt xuất huyết. Trên lý thuyết, càng ít muỗi thì càng ít các ca mắc bệnh.

Thả muỗi về rừng

Các nhà khoa học Malaixia đã thả một số muỗi đực biến đổi gene vào một khu rừng hoang ở Bentong thuộc bang Pahang, trong khuôn khổ một thí nghiệm chống sốt xuất huyết. 

Viện Nghiên cứu Y khoa thuộc chính phủ Malaixia cho biết ngày 21/12/2010 họ đã thả vào miền đông Malaixia 6000 muỗi đực được nuôi từ phòng thí nghiệm cùng với 6000 muỗi đực thường cùng loại (không biến đổi gene) để đối chứng.

Điểm thả muỗi Aedes aegypty biến đổi gen ở Bentong, Pahang, Malaixia

Thủ tướng Malaixia Najib Razak cho biết dự án này là một phương pháp mới nhằm giảm sự lan truyền bệnh sốt xuất huyết vì chính phủ đã không đạt kết quả tốt trong các chiến dịch vận động người dân loại bỏ các điểm nước tù đọng là môi trường muỗi sinh sản.

Tuy không cung cấp nhiều chi tiết, Viện Nghiên cứu Y khoa đã tuyên bố thí nghiệm kết thúc thành công vào ngày 5/1/2011, và tất cả số muỗi được thả đã được giết hết bằng thuốc diệt côn trùng. 

Malaixia là quốc gia đầu tiên ở Châu Á thực hiện loại thí nghiệm này trong nỗ lực chống bệnh sốt xuất huyết. 

Bệnh sốt xuất huyết được truyền từ muỗi cái Aedes aegypti. Người mắc bệnh bị sốt cao, đau nhức cơ khớp, nôn mửa, có thể dẫn đến xuất huyết nội tạng, ngưng tuần hoàn, và tử vong. Năm ngoái, ở Malaixia 134 người đã tử vong vì bệnh này, tăng 52% so với 88 ca năm 2009, còn tổng số các ca mắc bệnh đã tăng 11% so với 46.000 ca năm 2009. 

Tổ chức Y tế thế giới ước lượng mỗi năm trên toàn cầu có ít nhất 50 triệu ca mắc bệnh, trong đó có 25.000 ca tử vong. Khoảng 2.5  tỉ người – tức là 2/5 dân số thế giới có nguy cơ mắc bệnh này, chủ yếu ở Châu Á và Mỹ La-tinh, gây thiệt hại ít nhất 400 triệu đô-la mỗi năm, và theo các chuyên gia, số ca nhiễm bệnh đã tăng nhanh trong vài thập kỷ qua. 

Đáng lưu ý là bệnh sốt xuất huyết sau nhiều thập kỷ vắng mặt ở Bắc Mỹ nay đã xuất hiện trở lại, cụ thể là ở Florida với những ca bệnh đầu tiên được phát hiện năm 2009 và các trường hợp mắc bệnh bắt đầu tăng nhiều vào năm 2010. 

Hiện nay, bệnh này không có thuốc ngừa hoặc trị. Trong số các công ty đang nghiên cứu chế tạo thuốc chủng sốt xuất huyết có hãng dược Sanofi-Aventis của Pháp. Hãng này cho biết họ đang thử nghiệm lâm sàng giai đoạn chót một loại thuốc ngừa, nhưng vẫn phải mất nhiều năm nữa mới có thể đưa ra thị trường. 


Trong thí nghiệm ở Malaixia nói trên, các nhà khoa học muốn nắm được độ phủ cũng như tỉ lệ sống sót của 6000 muỗi đực thuộc loài Aedes aegypti có mang một loại gene đặc biệt gọi là tTA để sau khi giao phối với muỗi cái ngoài thiên nhiên, muỗi cái chỉ cho đẻ được loại trứng không thể nở, hoặc nếu nở muỗi con cũng chỉ sống rất ngắn ngày, không kịp trưởng thành để sinh sản, nhờ vậy sẽ giúp giảm được đàn muỗi nói chung. Loại gene này làm cho muỗi bị điều kiện hóa phải sống nhờ chất kháng sinh tetracycline. 

Nếu không được cung cấp tetracycline để giải độc, một enzyme do cơ thể sản xuất sẽ tích tụ đến mức độc hại và làm muỗi chết trong vài ngày. Trong phòng thí nghiệm, muỗi sống và phát triển tốt. Nhưng khi được thả vào thiên nhiên, muỗi biễn đổi gene giao phối với muỗi cái, tạo ra muỗi con thừa kế bản sao gene điều kiện hóa. Muỗi con sẽ chết ngay vì không có tetracycline để trị độc. Các nhà khoa học hy vọng phương pháp mới này sẽ được sử dụng kết hợp với các phương pháp kiểm soát muỗi khác để làm giảm việc truyền bệnh trong những vùng hay bị sốt xuất huyết.

Giống muỗi biến đổi gene này, được đặt tên là OX513A, do hãng công nghệ sinh học Oxitec của Anh nghiên cứu thành công. Ngoài thí nghiệm hợp tác với Viện Nghiên cứu Y khoa Malaixia nói trên, trong năm 2009, và cả 2010, Oxitec cũng đã lần đầu tiên trên thế giới thực hiện một thí nghiệm tương tự liên kết với Đơn vị Nghiên cứu và kiểm soát muỗi của quần đảo Cayman.  Trong 6 tháng đầu, họ thả muỗi thành nhiều đợt, mỗi đợt 50.000 con, và tổng cộng trên 3 triệu muỗi đực biến đổi gene đã được thả vào một vùng đất có diện tích 16 ha, và theo báo cáo, số lượng muỗi đã giảm 80% so với diện tích đối chứng kế cận.

Oxitec đã xin phép thử nghiệm trong nhà ở nhiều quốc gia có bệnh sốt xuất huyết, bao gồm Braxin, Pháp, Ấn Độ, Mỹ, Thái Lan, Singapo và Việt Nam. 

Mặc dầu Oxitec đóng vai trò chính trong việc nghiên cứu và sản xuất muỗi biến đổi gene OX513A, dự án đã có sự tham gia và đóng góp của nhiều tổ chức, thí dụ Tổ chức Bill và Melinda Gates, Tổ chức Y tế thế giới, Quỹ từ thiện PEW, và các cơ quan chính phủ các nước Mỹ, Anh, Malaixia, vv. Cụ thể, Quỹ Gates tài trợ 5 triệu đô-la cho Oxitec trong vòng 5 năm, và Oxitec cũng đã nhận nhiều triệu đô la hợp tác đầu tư từ công ty East Hill Management và Oxford Capital Partners.

Muỗi đực Aedes aegypty biến đổi gene.

Ý tưởng cho công nghệ của Oxitec xuất phát từ ông Luke Alphey từ lúc ông còn ở ĐH Oxford những năm 1990. Kỹ thuật này chủ yếu bao gồm tạo ra trong phòng thí nghiệm một loại muỗi đực mang một loại gen có khả năng giết chết muỗi con từ lúc còn là ấu trùng, sau đó muỗi biến đổi gene này được thả ồ ạt ra bên ngoài. 

Khi muỗi cái ngoài tự nhiên giao phối với muỗi đực này, muỗi cái không thể có con. Nếu muỗi đực biến đổi gene đi tìm và giao phối với muỗi cái thường xuyên hơn là muỗi đực ngoài thiên nhiên thì đàn muỗi sẽ giảm số lượng rất nhiều. Hiện ông Alphey là khoa học gia trưởng, giám đốc nghiên cứu củaxitec. Nhờ công trình về muỗi biến đổi gene, ông đã được trao một trong 39 giải thưởng Tiên phong về công nghệ tại Diến đàn Kinh tế Davos.  

Các đại học của Úc và Mỹ cũng đang thực hiện nghiên theo hướng dùng muỗi trị muỗi, chẳng hạn tạo ra một loại muỗi không bay được, trong nỗ lực chống các loại bệnh do muỗi truyền kể cả bệnh sốt xuất huyết. Các nhà nghiên cứu Úc hiện đi theo một hướng rất khác: sử dụng muỗi biến đổi gene có mang vi khuẩn để hạn chế khả năng tăng trưởng của đàn muỗi. Physorg.com cho biết Úc và Việt Nam trong năm 2011 này sẽ thực hiện một số thí nghiệm thả muỗi biến đổi gene vào thiên nhiên.

Dư luận

Mặc dầu thí nghiệm ở Malaixia đã vượt qua được các rào cản về luật và quy định, thời điểm Viện Nghiên cứu y khoa chọn để thả muỗi vẫn làm nhiều người bất ngờ. Ngay cả ông Ahmad Parveez Ghulam Kadir, chủ tịch Ủy ban cố vấn biến đổi gene của Malaixia cũng cho biết ông rất ngạc nhiên. Trước đó giới truyền thông đã đưa tin về sự phản đối mạnh mẽ từ các nhà môi trường và các tổ chức phi chính phủ.   

Đảo Cayman, điểm thả muỗi Aedes aegypty biến đổi gene thí nghiệm đầu tiên trên thế giới.

Các nhà môi trường học Malaixia e ngại thí nghiệm sẽ có những hậu quả khôn lường, chẳng hạn muỗi có thể biến hóa thành một loại mới không kiểm soát được. Họ cho rằng trong thiên nhiên, khi một loài bị triệt tiêu sẽ để lại một khoảng trống, và khoảng trống này sẽ được điền khuyết bằng một loài khác có khả năng mang lại những bệnh tật lạ. 

Theo hướng này, ông Pete Riley, giám đốc vận động của GM Freeze, một nhóm phi lợi nhuận chống biến đổi gen của Anh phát biểu về thí nghiệm ở Cayman: “Nếu loại bỏ một côn trùng như muỗi ra khỏi hệ sinh thái, chúng ta sẽ không lường được ảnh hưởng của việc đó.” Ông cho rằng một số loài sống bằng ấu trùng của muỗi. 

Không có ấu trùng muỗi, chúng sẽ chết đói và tuyệt chủng. Chẳng hạn, muỗi là một loài thụ phấn rất quan trọng, là nguồn thức ăn cho chimvà dơi, mà một số loài chim và dơi có vai trò quan trọng cho nông nghiệp, vì vậy, không có muỗi chuỗi thức ăn sẽ đứt đoạn. 

Các viên chức chính phủ Malaixia trấn an những người quan ngại, nói rằng đây chỉ là một nghiên cứu quy mô nhỏ và chính phủ sẽ không vội vàng thả muỗi ồ ạt vào thiên nhiên. Ủy ban cố vấn biến đổi gen Malaixia yêu cầu phải theo dõi kỹ sau khi kết thúc thí nghiệm, phân tích kết quả, và cho đăng hoặc trình bày kết quả trên các tạp chí khoa học hoặc các hội nghị để các nhà khoa học khác thẩm định. Chủ tịch Ủy ban, ông Ahmad Parveez, cho rằng muỗi biến đổi gene chỉ sống được vài ngày, tất cả đều chết trong giai đoạn theo dõi và mục đích của thí nghiệm là chỉ nhằm thu thập dữ liệu chứ không phải để làm triệt tiêu đàn muỗi ngay. 

Một chỉ trích khác nhắm vào tính thiếu minh bạch, úp mở của Oxitec lẫn các giới chức thực hiện thí nghiệm, cả ở Malaixia lẫn Cayma. 

Lim Li Ching, nhà nghiên cứu về an toàn sinh học thuộc tổ chức phi lợi nhuận Third World Network phàn nàn Oxitec và Viện Nghiên cứu y học Malaixia đã vin vào một cam kết họ đưa ra từ đầu là “phải được sự đồng ý và cho phép của cộng đồng địa phương thông qua một diễn đàn công cộng ít nhất hai tuần trước khi thả muỗi vào một khu vực có người ở” để rồi không tham khảo ý kiến của ai khi thả muỗi vào một khu vực không có người ở. 

Bà nhắc đến việc Oxitec giấu kín thí nghiệm ở Cayman năm 2009 và nói: “Xét những mối quan ngại lớn lao không chỉ từ phía các tổ chức phi chính phủ mà còn từ phía các nhà khoa học và người dân địa phương, tôi ngạc nhiên khi thấy họ tiến hành mà không thông báo trước….. Chúng tôi không đồng ý với với cách thực hiện thử nghiệm này một cách thiếu minh bạch như vậy. Còn nhiều câu hỏi đặt ra và chưa đủ nghiên cứu về tất cả các hậu quả của thí nghiệm này.”

Tổ chức Genewatch UK của Anh mới đây công bố một báo cáo cho thấy bản đánh giá rủi ro ban đầu của Ủy ban cố vấn biến đổi gene Malaixia là không đầy đủ và thiếu minh bạch vì không liệt kê ra các rủi ro tiềm tàng cũng như các hậu quả đi kèm.

Tháng 12 năm ngoái Genewatch UK cũng công bố một báo cáo về Oxitec và các thí nghiệm ở Cayman. Báo cáo cho rằng Oxitec phải tiến hành hết sức hấp tấp do gặp phải tình hình tài chính khó khăn. Thí nghiệm ở đảo Cayman bị chỉ trích là thiếu minh bạch vì tuy khởi đầu vào mùa thu năm 2009 và tiếp tục với một số thử nghiệm quy mô lớn hơn vào mùa hè 2010, nhưng mãi đến ngày 11/11/2010 mới công bố cho báo chí biết.

Oxitec là thành viên chủ chốt của một dự án quốc tế về nghiên cứu và thử nghiệm muỗi biến đổi gene được Tổ chức Bill & Melinda tài trợ 19.7 triệu đôla (trong đó phần của Oxitec là 5 triệu). Ông Anthony James, thuộc đại học California tại Irvine, là giám đốc dự án và là người đã nhiều năm tiến hành nghiên cứu hiện trường để thả một giống muỗi biến đổi gene khác tại bang Chiapas, Mexico.
 
Ông cho biết để thả muỗi vào một khu vực nào đó, cần phải trao đổi kỹ lưỡng với các nhóm dân, chính quyền, các nhà nghiên cứu và cả nông dân nữa. Ông nói thêm cái kiểu lặng lẽ thả muỗi không cho ai biết ở Cayman là không phù hợp với đường lối của dự án do Gates tài trợ.

Muỗi cái Aedes aegypty, thủ phạm truyền bệnh sốt xuất huyết

Ngược lại, vẫn có nhiều người tỏ ra phấn khởi với kết quả nghiên cứu và thử nghiệm của Oxitec. Andrew Read, giáo sư sinh học và côn trùng học tại ĐH Pennsylvania State University, một người không tham gia vào dự án, cho biết: “Thí nghiệm ở quần đảo Cayman có thể là một bước tiến vượt bậc. Bất kỳ thứ gì có thể loại bỏ một cách có chọn lọc những loại côn trùng truyền các căn bệnh tai ác đều có ích cả.”

Nhà côn trùng học y khoa Willem Takken thuộc ĐH Wageningen, Hà Lan, cho rằng mặc dầu đã biến đổi gene, muỗi của Oxitec đã được lập trình để không thể có con, vì vậy không phải lo gì về vấn đề gene biến thái có tác hại lâu dài đến môi trường vì gene không thể truyền được từ thế hệ muỗi này sang thế hệ muỗi khác. 

Phương pháp biến đổi gene của Alphey (Oxitec) khác với các nghiên cứu có tên là ‘thay thế’, tức là ‘chủng ngừa’ sốt xuất huyết cho muỗi để muỗi không thể truyền sốt xuất huyết sang người, và số muỗi đã chủng ngừa này sẽ lấn lướt và dần thay thế số muỗi truyền bệnh. Kỹ thuật của Oxitec ‘được lòng’ các nhà khoa học hơn nhờ muỗi được lập trình để chết, chứ không phải để thay thế.

Thomas Miller, nhà côn trùng học tại ĐH California ở Riverside, trước đây đã cùng nghiên cứu với Alphey về sâu cây bông, cho rằng các phương pháp kiểm soát đàn muỗi xưa nay không còn hiệu quả nữa. Lâu nay chúng ta phun thuốc muỗi hoặc phá bỏ các điểm nước tù để diệt trứng muỗi. Tuy nhiên, ở đô thị, rất khó loại bỏ các chỗ nước đọng trong các lon không, bánh xe dự trữ, rãnh nước.

Còn cách truyền thống là dùng màn thì chỉ giúp làm giảm số ca mắc bệnh sốt xuất huyết, chứ không giảm được số lượng đàn muỗi. Vì vậy chúng ta có thể hy vọng như ông Alphey, là “chúng ta sẽ có thể kiểm soát được sốt xuất huyết bằng cách kiểm soát muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết, đặc biệt trong các vùng đô thị., để rồi bảo vệ được hàng triệu, triệu người khỏi sốt xuất huyết".

Đối với các chỉ trích, ông nói, “Dĩ nhiên, vẫn sẽ có một số người không chấp nhận ý tưởng này, cho dù họ biết là có ích lợi. Nhưng …cũng  có nhiều người hiểu về bệnh sốt rét, bệnh sốt xuất huyết, và những bệnh do muỗi truyền qua, những bệnh họ rất ngán. Họ thấy được ích lợi của công việc mà những người như chúng tôi đang nỗ lực thực hiện.”

(theo baodatviet)